Zgaga nie jest chorobą, lecz objawem wynikającym z różnych zaburzeń fizjologicznych i funkcjonalnych przewodu pokarmowego. Najczęściej wiąże się z niewydolnością dolnego zwieracza przełyku, ale jej przyczyny mogą być znacznie bardziej złożone. W niniejszym artykule omawiamy najczęstsze mechanizmy prowadzące do zgagi – od czynników dietetycznych, przez styl życia, po zaburzenia motoryki i nadprodukcję kwasu solnego.

Niewydolność dolnego zwieracza przełyku, czyli główny mechanizm zgagi

Za fizjologiczną barierę chroniącą przełyk przed cofaniem się treści żołądkowej odpowiada dolny zwieracz przełyku (LES). Jest to struktura mięśniowa, która w prawidłowych warunkach pozostaje zamknięta i rozluźnia się jedynie w odpowiedzi na przechodzący pokarm lub płyn. Gdy napięcie LES spada, bariera antyrefluksowa przestaje funkcjonować, co prowadzi do wstecznego przepływu kwaśnej treści z żołądka do przełyku [2].

Na obniżenie napięcia LES wpływają także czynniki zewnętrzne, takie jak:

• alkohol (działanie rozkurczające na mięśniówkę gładką),
• niektóre leki (np. azotany, blokery kanału wapniowego, teofilina),
• hormony (np. progesteron w ciąży),
• wzrost ciśnienia śródbrzusznego (np. z powodu otyłości, dużych posiłków, kaszlu, zaparć).

U części pacjentów problem wynika również z obecności przepukliny rozworu przełykowego przepony, która anatomicznie zaburza położenie LES i zwiększa jego podatność na rozluźnienie [2].

Dieta i zgaga – produkty, które sprzyjają refluksowi

Związek między sposobem odżywiania a występowaniem zgagi jest dobrze udokumentowany klinicznie. Niektóre produkty wpływają na rozluźnienie dolnego zwieracza przełyku (LES), inne zwiększają ciśnienie w żołądku lub drażnią błonę śluzową przełyku.

Do najczęstszych czynników nasilających objawy należą:

• czekolada, mięta, alkohol i kawa – zmniejszają napięcie LES,
• tłuste i obfite posiłki – wydłużają trawienie i zwiększają ciśnienie śródżołądkowe,
• pikantne przyprawy, cytrusy i pomidory – mogą działać drażniąco na przełyk.

Napoje gazowane dodatkowo rozciągają ściany żołądka i nasilają odbijanie, co sprzyja refluksowi. Istotne jest także tempo jedzenia, pora spożycia ostatniego posiłku i pozycja ciała po jedzeniu. U pacjentów z nadwrażliwością przełyku nawet niewielkie odstępstwa od zaleceń dietetycznych mogą prowokować objawy.

Styl życia i czynniki środowiskowe a częstość występowania zgagi

Codzienne nawyki mają istotny wpływ na funkcjonowanie górnego odcinka przewodu pokarmowego. Nawet przy braku poważnych zaburzeń anatomicznych czy metabolicznych, nieprawidłowy styl życia może wywoływać lub nasilać zgagę (szczególnie u osób predysponowanych).

• Znacznie zwiększona masa ciała, zwłaszcza w okolicy brzusznej, powoduje wzrost ciśnienia w jamie brzusznej. To z kolei sprzyja przemieszczaniu się treści żołądkowej do przełyku [1].
• Siedzący tryb życia również wpływa negatywnie na motorykę przewodu pokarmowego, a spożywanie posiłków tuż przed snem lub leżenie po jedzeniu sprzyja refluksowi w pozycji horyzontalnej.
• Palenie papierosów nie tylko obniża napięcie LES, ale także zmniejsza wydzielanie śliny, która w warunkach fizjologicznych pomaga neutralizować kwas solny w przełyku. Dodatkowo może zaburzać procesy regeneracji błony śluzowej.
• Również stres przewlekły wpływa na czynność nerwu błędnego i osi jelitowo-mózgowej, co może zaburzać motorykę przełyku i żołądka [3].

Kiedy problem wymaga leczenia? Znaczenie farmakoterapii

Utrzymująca się zgaga, zwłaszcza gdy pojawia się kilka razy w tygodniu lub zaburza codzienne funkcjonowanie, powinna być uznana za wskazanie do leczenia farmakologicznego. Objawy utrwalone, nawracające lub towarzyszące innym dolegliwościom (np. dysfagii, przewlekłemu kaszlowi, chrypce) mogą świadczyć o obecności refluksowej choroby przełyku i wymagają szerszej diagnostyki.

Farmakoterapia obejmuje kilka grup leków. W przypadku łagodnych, krótkotrwałych dolegliwości stosuje się zobojętniające środki dostępne bez recepty. Ich działanie polega na neutralizacji już wydzielonego kwasu solnego, co przynosi szybką ulgę, ale bez wpływu na mechanizm powstawania refluksu. Gdy objawy mają charakter przewlekły lub występują regularnie, rekomenduje się leczenie inhibitorami pompy protonowej (IPP), które hamują wydzielanie kwasu u źródła.

Na rynku dostępny jest dziś Helicid Rapid – lek na zgagę bez recepty, który łączy te dwa mechanizmy. To pierwszy i jedyny preparat w Polsce zawierający omeprazol o natychmiastowym uwalnianiu (20 mg) w połączeniu z 225 mg wodorowęglanu sodu, który pełni funkcję antacydu.

Takie połączenie zapewnia:

• szybką ulgę już w 5 minut dzięki zobojętnieniu kwaśnej treści,
• ochronę na 24 godziny przez zahamowanie wydzielania kwasu solnego.

To rozwiązanie sprawdza się szczególnie u osób z epizodyczną lub nawracającą zgagą, które nie wymagają stałej farmakoterapii, ale potrzebują skutecznego leku działającego jednocześnie szybko i długofalowo.

Źródła:

1. Chang P., Friedenberg F., Obesity & GERD, Gastroenterol Clin North Am. 2013, 43(1):161–173.
2. Lesiak P., Choroba refluksowa przełyku: najnowsze badania i postępowanie, Medycyna po Dyplomie 2010, 19(10): 39-48.
3. Sadafi S., Azizi A., Pasdar Y. i in., Risk factors for gastroesophageal reflux disease: a population-based study, BMC Gastroenterol. 2024, 24:64.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj maksymalnej dawki leku. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.